Een kind vult een mandje, draagt het naar de andere kant van de ruimte en maakt het weer leeg. Daarna begint het opnieuw. In de bouwhoek verschijnen ondertussen dezelfde blokken op hetzelfde kleed. Er wordt gestapeld, iets valt om en de toren wordt weer opgebouwd.

Als pedagogisch professional kun je je afvragen: moeten we iets anders aanbieden? Hebben de kinderen meer uitdaging nodig? Of zijn ze nog helemaal niet klaar met wat er ligt?

Bij JUTTER & Co. kijken we bij die vraag eerst naar het spel. Niet alleen naar het materiaal dat kinderen kiezen, maar vooral naar wat ze ermee doen. Want hetzelfde speelgoed pakken, betekent niet automatisch dat er steeds hetzelfde gebeurt.

Soms is er een aanvulling nodig. Soms vooral tijd om verder te spelen.

Wat is open einde speelgoed?

Open einde speelgoed is materiaal waarmee kinderen kunnen spelen zonder dat het eindresultaat vooraf vaststaat. Er is geen bouwwerk dat precies moet worden nagemaakt of één oplossing die gevonden moet worden. Kinderen kunnen zelf bepalen wat het materiaal voorstelt en hoe ze het gebruiken.

Een houten blok kan onderdeel zijn van een toren, maar ook een telefoon in de huishoek. Een doek wordt een deken, een rivier of het dak van een huis. En een bakje kan worden gevuld, omgekeerd, gestapeld of gebruikt om iets in te verstoppen.

Daarvoor hoeft het materiaal niet iedere dag een andere betekenis te krijgen. Een kind mag ook langere tijd bezig zijn met stapelen, verzamelen of steeds opnieuw iets laten verdwijnen.

Open einde spel gaat voor ons niet over zoveel mogelijk verschillende dingen bedenken. Het gaat over ruimte voor eigen initiatief. Ook wanneer een kind kiest voor iets wat het gisteren al deed.

Waarom is herhaling in het spel waardevol?

Door een handeling opnieuw uit te voeren, krijgt een kind de gelegenheid om te ervaren wat er gebeurt, iets te veranderen en nog eens te proberen. Daarvoor zijn tijd en een aanbod waarnaar het kind kan terugkeren belangrijk. In onze visie op spelen in de kinderopvang horen herhaling en ruimte om door te gaan dan ook bij elkaar.

Neem het kind dat steeds een toren bouwt. Kijk eens naar de kleine verschillen. Worden de blokken op dezelfde manier neergelegd? Kiest het kind nu een breder blok voor de onderkant? Houdt het de toren met één hand vast terwijl het er met de andere hand iets op legt?

Van een afstand lijkt het misschien hetzelfde spel. Van dichtbij kun je zien dat er wordt onderzocht.

Maar ook wanneer je geen verandering ziet, hoeft dat geen reden te zijn om in te grijpen. Wij vinden dat een kind niet bij iedere spelhandeling iets nieuws hoeft te laten zien. Het mag plezier hebben in het opnieuw doen, terugkomen bij een vertrouwde bezigheid of tevreden zijn met wat lukt.

Voor ons is spelen het resultaat. Er hoeft aan het einde geen bouwwerk te staan dat bewaard wordt of iets mee naar huis dat laat zien wat een kind heeft gedaan. Het voelen, proberen, herhalen en plezier hebben hoeft niet eerst tot een eindproduct te leiden om waardevol te zijn.

De vraag is daarom niet alleen: heeft het kind dit al gedaan? Kijk liever naar: hoe is het kind ermee bezig?

Loose parts in de kinderopvang: vullen, verstoppen en terugvinden.

Loose parts zijn losse materialen die kinderen kunnen verplaatsen, ordenen en combineren. Denk aan houten vormen, ringen, bakjes en Nins van Grapat. Ze passen bij open einde spel doordat kinderen zelf kunnen bepalen hoe ze de onderdelen gebruiken.

De Grapat-set met Nins, bakjes, ringen en schijven brengt verschillende van deze materialen samen. De onderdelen kunnen los worden gebruikt, maar ook met elkaar worden gecombineerd. 

Stel dat een kind steeds een Nin in een bakje zet en die er weer uithaalt. Dan hoef je niet meteen een sorteerspel of een verhaal te introduceren. Kijk eerst wat er gebeurt. Hoe wordt de Nin neergezet? Probeert het kind verschillende bakjes? Komen er ringen bij, of worden de bakjes juist naast elkaar gezet?

Misschien ontstaat later de behoefte aan een tweede Nin. Misschien worden er ringen omheen gestapeld. En misschien blijft het kind juist nog een tijd bezig met hetzelfde onderdeel.

Ook de Lola Set van Grapat biedt materiaal om op verschillende manieren te combineren. De set bevat Lola’s in verschillende formaten, kokers, bekers en staven. Je kunt bijvoorbeeld een selectie klaarzetten waarmee kinderen kunnen vullen, verstoppen, stapelen en weer opnieuw beginnen.

Dat is precies de ruimte die wij willen laten. Je biedt mogelijkheden, maar maakt er niet automatisch een opdracht van. De kleuren hoeven niet bij elkaar te worden gezocht en een rij hoeft niet te worden afgemaakt.

Houten speelgoed: verder onderzoeken met dezelfde blokken.

Bij houten speelgoed voor de kinderopvang kun je gericht kijken naar materiaal dat verschillende manieren van spelen mogelijk maakt.

De blokkenpiramide van Grimm’s bevat bijvoorbeeld honderd houten blokken in verschillende lengtes. Die kunnen worden gebruikt voor uiteenlopende bouwwerken, zonder dat de piramide steeds opnieuw hoeft te worden opgebouwd.

Een kind kan beginnen met een rij blokken op de vloer. Een ander zet ze rechtop of probeert twee torens even hoog te maken. Het materiaal is hetzelfde, maar de vraag die het kind onderzoekt kan verschillen.

Bouwen kinderen steeds twee muren naast elkaar en zoeken ze iets om die te overbruggen? Dan kunnen houten bouwplaten van Grimm’s een passende aanvulling zijn. Deze platen zijn er in verschillende lengtes en zijn bedoeld om met ander bouwmateriaal te combineren.

Je hoeft niet alvast een brug voor te bouwen. Leg de platen bereikbaar neer en kijk wat kinderen ermee doen. Misschien ontstaat er een dak, een verdieping of een weg. Misschien gebruiken ze de platen nog helemaal niet.

Zo voeg je iets toe vanuit het spel dat er al is, in plaats van de hele bouwhoek te vervangen omdat hij al een tijdje hetzelfde is ingericht.

Open einde spel met speelzijde en speeldoeken: een verhaal mag terugkomen.

Niet ieder kind herhaalt door te bouwen of te sorteren. Je kunt ook kijken naar terugkerende handelingen in rollenspel.

Denk aan een kind dat telkens een slaapplekje maakt voor een pop. Het legt een doek neer, dekt de pop toe en haalt haar even later weer uit bed. In plaats van meteen een nieuw thema te bedenken, kun je ruimte laten voor dat vertrouwde verhaal.

Binnen onze collectie speeldoeken vind je de Playcycle-speeldoeken van Little Botanic Label. Deze doeken zijn gemaakt van gerecyclede petflessen en kunnen op verschillende manieren worden gebruikt in fantasie- en rollenspel.

Met een pastelblauwe speeldoek van Little Botanic Label kun je bijvoorbeeld een ondergrond aanbieden bij een bouwwerk. Misschien wordt het water rondom een huis, maar het kind kan de doek net zo goed als deken of als onderdeel van een hut gebruiken.

De Playcycle-speeldoekenset Pastel met Waves bevat zeven doeken, waaronder een doek met een golvenprint. Daarmee kun je verschillende doeken beschikbaar stellen zonder vooraf te bepalen wat iedere kleur moet voorstellen.

Let daarbij niet alleen op wat er wordt gemaakt. Wie krijgt een rol? Wat wordt er gezegd? En wil het kind dat je meespeelt of juist even toekijkt?

Je hoeft het verhaal niet interessanter te maken voor jezelf. Het gaat erom of het voor het kind nog betekenis heeft.

Wanneer voeg je nieuw spelmateriaal toe en wanneer juist niet?

Wij zouden materiaal niet wisselen omdat er een nieuwe week begint. Kijk liever of het aanbod nog aansluit bij wat kinderen willen doen.

Blijft een kind betrokken, probeert het iets uit of komt het uit zichzelf terug? Dan kan dat een reden zijn om de materialen beschikbaar te houden. Je hoeft niet te wachten op een ingewikkelder bouwwerk of een nieuw verhaal om het spel waardevol te vinden.

Zie je juist dat iets steeds niet lukt en het kind daar last van heeft? Kijk dan waar de moeilijkheid zit. Misschien ontbreken er voldoende blokken om het idee uit te voeren. Misschien schuift de ondergrond weg. Of wil het kind hulp, maar weet het niet hoe het daarom kan vragen.

Herhaling de ruimte geven betekent niet dat je een kind laat vastlopen.

Je kunt aansluiten met een kleine handeling of een eenvoudige vraag: “Zal ik dit even vasthouden?” of “Wat heb je nodig om verder te kunnen?” Soms helpt het om samen iets uit te proberen. Daarna geef je het initiatief weer terug.

Ook wanneer materiaal nauwelijks wordt gekozen, zouden we niet direct alles vervangen. Kijk eerst naar de plek, bereikbaarheid en presentatie. Zet eventueel een kleine selectie anders neer of speel kort mee om een mogelijkheid te laten zien, zonder daar een verplicht voorbeeld van te maken.

Nieuw materiaal kan zeker iets toevoegen. Maar laat de aanleiding uit de groep komen, niet alleen uit de behoefte aan afwisseling van volwassenen.

Open einde speelgoed op de BSO: een idee hoeft niet in één middag af.

Ook bij het kiezen van speelgoed voor de BSO zouden we niet alleen vragen wat kinderen nog niet kennen. Kijk ook naar waarmee zij verder willen.

Stel dat kinderen een stad bouwen. De eerste middag maken ze huizen en wegen. De volgende keer willen ze een park toevoegen, de brug veranderen of bedenken wie er in de stad woont. Dan hoeft er geen nieuwe activiteit klaar te staan. Hun eigen plan biedt al een aanleiding om verder te spelen.

Ons Ready to Play Loose Parts-pakket combineert materialen van Grapat en Grimm’s. Het bevat onder meer Nins Together, houten bloemblaadjes, mandala-boompjes en glitterstenen van Grimm’s. 

Die onderdelen kun je beschikbaar stellen voor een zelfbedachte speelwereld, maar ook voor patronen of een spel dat kinderen samen verzinnen. De ene groep gebruikt de vormen als bomen en gebouwen; een ander kind wil ze rangschikken zonder er een verhaal aan te verbinden.

Vraag vooral wat kinderen willen bewaren of veranderen. Willen ze de volgende keer verder bouwen? Hebben ze extra onderdelen nodig? Of zijn ze klaar en mag het materiaal weer terug?

Het hoeft ook op de BSO niet steeds groter, moeilijker of uitgebreider te worden. Wij vinden het net zo belangrijk dat kinderen na school kunnen kiezen voor iets vertrouwds, zonder dat daar een opdracht aan vastzit.

Hoe richt je een speelplek in waar kinderen kunnen doorgaan?

Wanneer je herhaling ruimte wilt geven, helpt het om daar ook praktisch afspraken over te maken.

Kies bijvoorbeeld een plek waar een bouwwerk tijdelijk mag blijven staan. Dat hoeft niet de hele groepsruimte te zijn. Een afgebakende bouwplek of een stevige ondergrond die veilig kan worden verplaatst, kan al voldoende zijn.

Is bewaren niet mogelijk? Maak dan samen een foto of leg de gekozen onderdelen in een apart mandje. Vraag het kind wat het nodig heeft om later verder te kunnen, in plaats van zelf te bepalen wat belangrijk is om te bewaren.

Ook bij het opbergen kun je keuzes maken. De gevulde houten sorteerbak van Grapat heeft twintig vakken en bevat onder meer mandala-elementen, Nins en glitterstenen van Grimm’s. 

Je kunt zo’n bak gebruiken om materialen overzichtelijk aan te bieden. Dat betekent niet dat ieder kind tijdens het spelen alles in de oorspronkelijke vakjes moet houden. Spreek af hoe je het materiaal teruglegt, maar laat binnen het spel ruimte om te verplaatsen en te combineren.

Dat kan met een bestaande kast, met Kids by Design-kasten of met een combinatie van meubels. Ons vertrekpunt is steeds hetzelfde: kunnen kinderen terugvinden wat ze nodig hebben, en hebben ze voldoende plek om ermee te spelen?

Complete pakketten voor open einde spel: aanvullen wat ontbreekt.

Soms zie je na het observeren dat er daadwerkelijk iets mist. Er zijn bijvoorbeeld veel Nins, maar nauwelijks materialen om een omgeving voor ze te bouwen. Of er staat een kast met losse onderdelen die moeilijk met elkaar te combineren zijn.

Dan kan een samengesteld pakket helpen om het aanbod aan te vullen.

Voor de kinderopvang zijn er bijvoorbeeld het Ready to Play-speelpakket Open Einde Spel klein en het Ready to Play-speelpakket Open Einde Spel groot. Beide zijn samengesteld om kennis te maken met open einde spel of het bestaande aanbod uit te breiden. 

Een compleet pakket betekent voor ons niet dat alles tegelijk op tafel moet. Kijk welke materialen passen bij de kinderen en combineer die met wat er al aanwezig is. De rest kun je bewaren voor een ander moment.

Ready to Play gaat daarmee niet alleen over kiezen, uitpakken en spelen maar. Het gaat ook over blijven kijken naar hoe kinderen het materiaal gebruiken.

Samen kijken naar open einde spel op jouw groep.

Staan er al voldoende materialen, maar wil je met je team beter leren kijken naar wat ermee gebeurt? Binnen onze Playcademy besteden we aandacht aan de kracht van spel, loose parts en open einde spel. De trainingen verbinden theorie met praktische vragen over het kiezen en aanbieden van materiaal. 

Ook met advies over spelmateriaal en inrichting denken we graag mee. Niet alleen over wat je kunt aanschaffen, maar ook over wat je kunt behouden, anders kunt aanbieden of voorlopig juist met rust kunt laten.

Want voordat je de kast opnieuw vult of een ander thema klaarzet, is het de moeite waard om nog even te kijken.

Misschien zijn de kinderen nog helemaal niet uitgespeeld!